Her insan her hareketinde ya "birşeye doğru" ya da "birşeyden uzağa" gider. Bu metaprogram, hangi yönün senin baskın motivasyonun olduğunu anlamana yardım eder.
Bir sabah seni yataktan kaldıran şey nedir? İki ihtimal var. Ya elde etmek istediğin bir şey: bir hedef, bir başarı, bir buluşma, bir keyif. Ya da kaçınmak istediğin bir şey: işten geç kalmak, parasız kalmak, eleştirilmek, hastalanmak. İki motivasyon da insanı harekete geçirir — ama yön farklıdır.
Bir insanın bunlardan hangisini baskın olarak kullandığı, hayatında her şeyi etkiler: nasıl hedef koyduğunu, hangi kelimeleri seçtiğini, hangi reklamlardan etkilendiğini, çocuğunu nasıl motive ettiğini, hangi tür liderlere kulak verdiğini. Bu yüzden bu metaprogramı tanımak, koçluğun en pratik araçlarından biridir.
Yaklaşım (Approach): "Şuna ulaşmak için" — pozitif bir hedefe doğru hareket eder.
Kaçınma (Avoidance): "Şundan kurtulmak için" — negatif bir durumdan uzağa doğru hareket eder.
"Şuna ulaşmak için..."
"Şundan kurtulmak için..."
Aynı sorulara verilen farklı cevaplara bakalım. Cevabın yapısı sana kişinin baskın yönünü söyler — ne dediği değil, nasıl dediği önemlidir.
Yaklaşım: "Daha enerjik olmak, formda görünmek, dayanıklılığımı artırmak istiyorum."
Kaçınma: "Kilo almamak, kalp hastalığı riskinden uzak durmak, yaşlanınca pişman olmamak için."
Yaklaşım: "Kariyer fırsatları, yeni şeyler öğrenmek, daha iyi gelir, sevdiğim bir alanda çalışmak için."
Kaçınma: "Eski işimde sıkışmıştım, yöneticim zorluk çıkarıyordu, gelecek belirsizdi, daha kötüye gitmesin diye."
Yaklaşım: "Birlikte bir yuva kurmak, sevdiğim insanla yaşamak, çocuk büyütmek, paylaşmak için."
Kaçınma: "Yalnızlıktan kurtulmak, aileden gelen baskıyı dindirmek, yaşlanınca sahipsiz kalmamak için."
Yaklaşım/Kaçınma ayrımı, ilk olarak davranışçı psikolojide ortaya çıktı. Kurt Lewin 1935'te insan davranışını "yaklaşma-kaçınma çatışması" üzerinden modelledi. Sonra Jeffrey Gray'in beyin araştırmaları gösterdi ki insan zihninde iki ayrı sistem var:
BAS (Behavioral Activation System): Ödüle yaklaşma sistemi. Dopamin ile çalışır.
BIS (Behavioral Inhibition System): Tehlikeden kaçınma sistemi. Serotonin ve kortizol ile çalışır.
Yani bu metaprogram sadece bir psikolojik kalıp değil — beyinde fiziksel temeli olan bir motivasyon farkıdır. Bazı insanlarda BAS baskın, bazılarında BIS. İkisi de "doğru" çalışır; problem birinin diğerine göre aşırı yüklenmesidir.
NLP literatüründe Leslie Cameron-Bandler ve Rodger Bailey (LAB Profile) bu ayrımı koçluğa ve iletişime taşıdı. Bugün satış eğitimlerinden liderlik gelişimine kadar her alanda kullanılır.
İslam tasavvuf geleneğinde bu iki yönelimin karşılığı şudur: recâ (Allah'ın rahmetine yönelmek, ümit) ve havf (Allah'ın azabından sakınmak, korku). Sufiler bir kalbin iki kanadı olarak tarif eder bunu. İmam Gazâlî İhyâ'da şöyle der:
"Kul, recâ ile havf arasında bir kuş gibi olmalıdır. İki kanat dengeli çalışırsa kuş uçar; bir kanat ağır basarsa kuş düşer. Sadece recâ — kibre götürür. Sadece havf — ümitsizliğe götürür. Olgun mü'min, ikisini birden taşır."
Kuran insanı bu iki kanattan birden çağırır. Bir taraftan cennet müjdesi, mağfiret, rahmet, rıza — yaklaşımın kelimeleridir. Diğer taraftan cehennem uyarısı, azap, nedâmet — kaçınmanın kelimeleridir. Hz. Peygamber sahabelerine bazen cenneti müjdeler, bazen cehennemi hatırlatırdı. Mesele bir motivasyonu seçmek değil — ikisini de yerinde kullanmaktır.
Yunus Emre "Bizim aşkımız Allah içindir, başka şey için değil" derken katıksız yaklaşıma çağırır. Diğer yandan "Çıktım erik dalına, koparttım kara üzüm"de hayatın geçiciliğini hatırlatır — hesap günü gelmeden hazırlık yap, kaçınma sesi. İkisi aynı şairin diliyle, çünkü ikisi de gereklidir.
Koçluk seanslarında bu metaprogramı tespit etmenin en kolay yolu: danışana bir "niye" sorusu sor ve cevabın yapısına bak. Şu üç temel soru her zaman işe yarar:
| SORU | YAKLAŞIM CEVABI | KAÇINMA CEVABI |
|---|---|---|
| "Hayatında değişmesini istediğin şey nedir?" | "Daha iyi olmasını istiyorum, şu şekilde olsa..." | "Şu durum bitsin, şu sorun çözülsün, bundan kurtulayım..." |
| "Bu hedefe ulaşırsan ne olur?" | "Şunu kazanırım, şunu hissederim, şu mümkün olur..." | "Şu sorundan kurtulurum, şu endişe biter, rahat ederim..." |
| "Niye bunu yapıyorsun?" | İLERİYE DOĞRU işaret eder: hedef, kazanç, ödül. | GERİYE DOĞRU işaret eder: kaçındığı şey, problem, korku. |
Bir başka belirleyici: kişinin doğal olarak kullandığı kelimeler.
kazanmak · ulaşmak · elde etmek · sahip olmak · başarmak · büyümek · ilerlemek · keşfetmek · öğrenmek · gerçekleştirmek · yaratmak · katmak · zenginleştirmek
kurtulmak · uzak durmak · kaçınmak · engellemek · önlemek · azaltmak · korunmak · korumak · risk almamak · zarar görmemek · yapmamak · olmamak
İki tip de işlevseldir. Yaklaşım tipi girişimcilikte, satışta, yaratıcı işlerde, ilişki kurmada öne çıkar. Kaçınma tipi kalite kontrolünde, güvenlik mühendisliğinde, hukukta, risk analizinde öne çıkar. İyi bir takımda her ikisi de bulunmalıdır.
Eğer danışan kaçınma tipiyse ve koç "Bu hedef sana ne kazandıracak?" diye ısrarcı soru sorarsa, danışan tıkanır. Çünkü kaçınma tipi kazanç diliyle düşünmüyordur. Koç ona "Bu durum devam ederse seni neden alıkoyar? Hangi şeylerden kurtulmak istersin?" diye sorduğunda danışanın enerjisi açılır.
Koç: "Bu yıl için ne hedeflerin var?"
Danışan: "Bilmiyorum aslında, hedef diye bir şey koymuyorum."
Koç (yön değiştirir): "Peki şu anki hayatında seni en çok zorlayan şey nedir?"
Danışan: "İş yerindeki sürekli baskı, eve geldiğimde kimseyle ilgilenecek halim kalmıyor."
Koç: "Bu durum bir yıl sonra hâlâ aynı şekilde devam ederse, neyi kaybetmiş olursun?"
Danışan kaçınma diliyle konuşmaya başladığında, motivasyonu görünür hâle gelir.
Tipler kötü değil — aşırı uçlar sorun yaratır. Aşırı yaklaşım tipi tehlikeyi göremez, faturayı sonra öder. Aşırı kaçınma tipi sürekli endişeyle yaşar, hayatın güzelliğini kaçırır. Koçun işi: kişinin kullanmadığı kanadı da fark ettirip dengeli uçmayı öğretmek.
İyi bir koçluk hedefi şu iki cümleyle birlikte yazılır: "Şuna ulaşmak için bu hedefe gidiyorum" ve "Şundan kurtulmak için bu hedefe gidiyorum." İkisini birden yazan kişi hem fırsatı görür hem riski tanır — bu en güçlü motivasyondur.
"Sen kaçınma tipisin" demek bir koçluk değil, bir etiketlemedir. Kişi her durumda aynı tipte değildir. İşte yaklaşım, ilişkide kaçınma olabilir. Test sonuçları "eğilim" gösterir, "kimlik" tarif etmez.
Yaklaşım tipini "daha sağlıklı" sanmak yaygın bir hatadır. Aşırı yaklaşım = hayatın faturasını görmemek; aşırı kaçınma = hayatı yaşamadan kaybetmek. Sağlıklı olan denge, tek bir tip değil.
Pozitif düşünme akımı kaçınmayı sıkça "olumsuz" ilan eder. Oysa kaçınma hayat kurtaran bir mekanizmadır: tehlikeyi gören, sigortayı yaptıran, sağlık kontrolüne giden hep kaçınma tipidir. Koç ne yaklaşımı yüceltir, ne kaçınmayı küçümser.
Aşağıdaki soruları kendin için cevapla. Tek bir tipi temsil ediyor olabilirsin, ya da farklı alanlarda farklı tarafta olabilirsin. "Doğru" cevap yok — kendini tanıma var.
1. Bu sabah seni yataktan kaldıran nedir? Bir hedefe ulaşma isteği mi, bir yükümlülükten kaçınma mı?
2. En son verdiğin önemli kararı düşün. Ne kazanmak için verdin, neyden kaçınmak için verdin? Hangisi daha güçlüydü?
3. İş yerinde bir hedef konulduğunda — "Şunu başaralım!" mı, "Şu hatayı yapmayalım!" mı seni daha çok motive eder?
4. Çocukluğunda anne baban seni nasıl motive ederdi? "Aferin, başarırsan ödülün olur" mu, "Yapmazsan başın derde girer" mi? Bu şu anki tarzını şekillendirmiş olabilir mi?
5. Hayatında bir alanda aşırı yaklaşım veya aşırı kaçınma yaptığın bir konu var mı? Hangisi? Bedeli ne?
Bu hafta üç farklı insanla konuşurken — bir aile üyesi, bir iş arkadaşı, bir tanıdık — onlara şu basit soruyu sor: "Sen bu işe niye başladın?" (iş, hobi, ilişki, herhangi bir şey olabilir).
Cevaplarına dikkatle kulak ver. "Şuna ulaşmak için" mi diyor, "şundan kurtulmak için" mi? Cevaba müdahale etme, sadece dilini gözlemle. Yedi gün sonra bu üç kişiyi karşılaştır — fark belirginleşecek.
Bu egzersiz, bir koçun en kıymetli kasını çalıştırır: söyleneni değil, söyleyiş tarzını dinleyebilme. Metaprogramları bilen koç, danışanın kelimelerinin altındaki örüntüyü duyabilir — koçluğun gerçek aktif dinlemesi budur.
"Kuş iki kanatla uçar — ne sadece umutla, ne sadece korkuyla."