"Onlar ki sözü dinlerler, en güzeline tâbi olurlar. İşte onlar, Allah'ın doğru yola erdirdikleridir."
— ZÜMER, 18 —
Değerler — hayatın görünmez pusulasıdır. Bir kararın iyi mi kötü mü olduğunu, bir yolun doğru mu yanlış mı olduğunu, bir ilişkinin sağlam mı çürük mü olduğunu söylerler. Değerlerini bilmeyen, hayatın hangi yöne gittiğini de bilmez.
Değer, "hayatımda neye önem veriyorum?" sorusunun cevabıdır. Tek bir kelimeyle ifade edilen ama tüm hayatı yönlendiren bir kavram: aile, dürüstlük, özgürlük, sadakat, başarı, huzur, takva, hizmet...
İnsanın değerleri iki ayrı katmandan gelir: fıtrî değerler — yaratılışta yüklenmiş, evrensel ahlâk ilkeleri (adalet, merhamet, doğruluk). Ve kazanılmış değerler — aile, kültür, eğitim, tecrübeden edinilen kişisel öncelikler (aile-merkezli yaşam, sanatla uğraşmak, girişimcilik, derin dostluk).
Milton Rokeach 1973'te değerleri sistematik olarak araştırdı ve "değer hiyerarşisi" kavramını geliştirdi: insan birden çok değere sahiptir, ama bunlar arasında öncelik vardır. Çatışma anlarında hangi değer önde gelirse, kişi onu seçer. Shalom Schwartz bu çalışmayı genişleterek 10 temel değer alanı tanımladı ve 70'ten fazla kültürde test etti.
"Ben güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim."
— HZ. PEYGAMBER (S.A.V.) —
İslam'ın asıl meselesi yüzeysel ibadet değil — değerlerin terbiyesidir. Sıdk (doğruluk), emanet (güvenilirlik), vefa, hilm, sabır, şükür, ihsan… Bunlar değer kelimeleridir.
Değerler tek katlı bir liste değildir. Birbirine sarılı, hayatı boyutlu kılan sekiz farklı katmanda kendilerini gösterir.
İlk adım, değerlerin varlığını fark etmektir. Çoğu insan değerlerinin ne olduğunu hiç düşünmemiştir — onlara göre yaşar ama farkında değildir. Değerleri görmek, hayatın görünmez pusulasını eline almaktır.
Hz. Ömer: 'Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin.' Hesap, değerlerin üzerinden tutulur — kıymet verdiklerini biliyor musun?
KOÇLUK SORUSU
En son verdiğin önemli kararı düşün. O karar hangi değerinin dışavurumuydu? Farkında mıydın?
İkinci katman, değerlerinin sıralamasını bilmektir. Aile mi önce, kariyer mi? Özgürlük mü, güvenlik mi? Bunlar çatıştığında hangisi öne çıkar? Hayatta kararlar — değerlerin çatışmasında verilir. Kim olduğunu, neyi seçtiğinden bilirsin.
Hadis: 'Bir insan kıyamet günü dünyada en çok sevdiklerinin yanında olur.' Sevdiklerinin sıralaması — değerlerinin sıralamasıdır.
KOÇLUK SORUSU
Hayatındaki ilk üç değerini yaz. Sonra bunları gerçekten o sıraya göre mi yaşıyorsun, dışarıdan bakanın gözüyle değerlendir.
Üçüncü katman, değerlerinin nereden geldiğini bilmektir. Her değer bir yerden gelir: ailenden, kültüründen, dininden, tecrübelerinden. Bazılarını kendin seçtin, bazıları senden önce konuldu. Sahiplenmek için önce kaynağını bilmek gerek.
Hadis: 'Her doğan fıtrat üzere doğar; sonra annesi babası onu...' İlk değerlerini sana kim verdi? Hangi değerin sahiden senin?
KOÇLUK SORUSU
En kıymet verdiğin değeri al. O değer sana nasıl geldi? Kimden, hangi tecrübeden?
Dördüncü katman, çatışan değerleri tanımaktır. Her zorlu seçimin altında bir değer çatışması yatar: özgürlük vs aile, başarı vs sağlık, sadakat vs adalet. Çatışmayı çözmek, hangisinin daha derin olduğunu bilmekten geçer.
Yunus Emre: 'Sevdiğim halini bilmez / Bilenler hep beni bilmez.' İçindeki çatışmayı kimse senin kadar bilemez — ama sen bilmek zorundasın.
KOÇLUK SORUSU
Hayatında şu anda en çok hangi iki değerin birbirine çekiyor? Hangisini seçtiğinde diğerine ne diyeceksin?
Beşinci katman, her değerin bir bedeli olduğunu fark etmektir. "Aile" değeri kariyer hızını yavaşlatır. "Dürüstlük" değeri kısa vadeli fırsatları kaybettirir. "Özgürlük" değeri güvenliği azaltır. Değer sahibi olmak — bedeli bilerek seçmektir.
Hz. Bilal'in işkencede sadece "Ehad, Ehad" demesi — değerin en yüksek bedelidir. Bedelsiz değer yoktur; bedelini ödediğin değer senin olur.
KOÇLUK SORUSU
İlk üç değerini al. Her birinin sana ödettiği bedel ne? Bu bedele değiyor mu?
Altıncı katman, tutarlılıktır. "Aile en kıymetli" diyorsun ama ailene ne kadar vakit ayırıyorsun? "Dürüstlük" diyorsun ama küçük yalanlardan kaçınıyor musun? Söylediğinle yaşadığın arasındaki mesafe — kim olduğunun haritasıdır.
Kuran (Saf, 2-3): 'Yapmadığınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmadığınız şeyi söylemeniz, Allah katında büyük bir gazaba sebeptir.'
KOÇLUK SORUSU
Söylediğin en güçlü değerini al. Bu hafta hangi davranışında onu yaşadın, hangisinde ona aykırı davrandın?
Yedinci katman, değerlerinin zamanla değişebileceğini kabul etmektir. 20'lerde sahip olduğun değer hiyerarşisi 40'larda farklı olabilir — bu zayıflık değil, olgunluktur. Hayatın deneyleri seni yontar. Önemli olan değişimi farkındalıkla yaşamak.
Hz. Ömer: 'İki günü eşit olan ziyandadır.' Değerlerin de büyür, derinleşir, dönüşür. Sabit kalmak değil, olgunlaşmak hedeftir.
KOÇLUK SORUSU
On yıl öncesindeki en önemli üç değerini yaz. Şimdikilerle karşılaştır. Ne değişti? Bu değişimi sen mi seçtin?
Sekizinci ve en derin katman, kişisel değerlerin evrensel ilkelerle buluşmasıdır. Aile, sadakat, özgürlük — bunlar kişisel. Adalet, merhamet, doğruluk — bunlar evrensel. Olgun insan, kişisel değerlerini evrensel ilkeler süzgecinden geçirir.
Hadis: 'Kendin için istediğini, kardeşin için de istemedikçe gerçek mü'min olamazsın.' Bu — kişisel istekten evrensel adalete köprüdür.
KOÇLUK SORUSU
Kişisel değerlerin evrensel ilkelerle çatışıyor mu? Mesela 'aileme sadakat' bir başkasına haksızlık yaratıyor mu?
Koçluk seansında değerler doğrudan sorulmaz — "En önemli değerlerin neler?" sorusu çoğu zaman ezbere cevaplar getirir. Bunun yerine koç dolaylı yollardan ilerler:
▸ "Hayatında en gurur duyduğun an hangisiydi? Niçin?"
▸ "En çok kızdığın haksızlık nedir?"
▸ "Beş yıl sonra ne için takdir edilmek istersin?"
Bu soruların cevaplarında değerler gizlidir. Bir kişi "en gurur duyduğum an annemin gözlerindeki ışıktı" diyorsa onun değeri "aile". "En çok kızdığım şey yalan söylenmesidir" diyorsa onun değeri "dürüstlük". Koç bu kelimeleri yansıtır: "Sen aile-merkezli birisin demek", "Senin için dürüstlük çok kıymetli".
Değerleri görünür kılan koç, danışanın sonraki tüm kararlarına bir aynalama imkanı yaratır: "Bu karar senin aile değerinle uyumlu mu?", "Bu seçim dürüstlük değerinle nereye gidiyor?" Değer-uyumlu hedef koymak — en sürdürülebilir motivasyon kaynağıdır.
Aşağıdaki soruları kendin için cevapla. Yanıtların seninle başkası arasında değil, seninle sen arasında.
1.Hayatında en gurur duyduğun an hangisiydi? Bu an sana hangi değerinin altını çizdi?
2.En çok kızdığın bir haksızlık var mı? Bu öfke hangi değerinden besleniyor?
3.Söylediğin ile yaşadığın arasında en çok hangi değerde mesafe var? Niçin?
4.Hayatında bir değer için bedel ödediğin bir an var mı? Bu bedele değdi mi?
5.On yıl önce kıymet verdiğin ama bugün önemli olmayan bir değer var mı? Neden değişti?
"Değerlerini bilmeyen, hangi rüzgârın iyi olduğunu da bilmez."